QUR’ONI KARIMDA NUQTALAR VA HARAKATLARNING PAYDO BO‘LISH TARIXI
Keywords:
Qur’oni karim, nuqtalar (i‘jām), harakatlar (tashkīl), arab yozuvi, Qur’on imlosi, qiroat aniqligi, arab tilshunosligi, dastlabki islom olimlari, Abu al-Aswad ad-Du'ali, Al-Khalil ibn AhmadAbstract
Mazkur maqolada Qur’oni karim matnida qo‘llaniladigan nuqtalar (i‘jām) va harakatlar (tashkīl)ning paydo bo‘lish tarixi, ularning zarurati hamda shakllanish bosqichlari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Tadqiqotda dastlabki Qur’on yozuvi nuqtalarsiz va harakatsiz bo‘lganligi, bu esa faqat arab tilini mukammal bilgan sahobalar uchun tushunarli bo‘lgani yoritiladi. Islom hududining kengayishi natijasida arab bo‘lmagan xalqlar orasida Qur’onni noto‘g‘ri o‘qish holatlari ko‘paygani sababli matnga qo‘shimcha belgilar kiritish zarurati yuzaga kelgani ko‘rsatib beriladi.
Maqolada harakatlar tizimini joriy etishda Abu al-Aswad ad-Du'ali ning o‘rni alohida ta’kidlanadi. Shuningdek, harflarni bir-biridan ajratish uchun nuqtalash tizimini rivojlantirishda Nasr ibn Asim va Yahya ibn Ya’mar ning hissasi yoritiladi. Keyinchalik harakatlarning hozirgi ko‘rinishga kelishida Al-Khalil ibn Ahmad al-Farahidi tomonidan amalga oshirilgan islohotlar ilmiy jihatdan tahlil qilinadi.
Tadqiqot natijasida Qur’on matnini saqlash, to‘g‘ri o‘qish va ma’no aniqligini ta’minlashda nuqta va harakatlarning beqiyos ahamiyati ochib beriladi. Mazkur ish Qur’on ilmlari, arab tilshunosligi va islom madaniyati tarixini o‘rganishda muhim manba sifatida xizmat qiladi.
References
1.Qur’oni Karim.
– Madina nashri, Saudiya Arabistoni, 604 bet.
2.Jaloliddin as-Suyutiy.
– Al-Itqān fī ‘Ulūm al-Qur’ān, Qohira: Dār al-Hadith, 2006, 1-jild, 200–230-betlar.
3.Mannā’ al-Qattān.
– Mabāḥith fī ‘Ulūm al-Qur’ān, Bayrut: Muassasat ar-Risāla, 2000, 150–165-betlar.
4.Subhi as-Salih.
– Mabāḥith fī ‘Ulūm al-Qur’ān, Bayrut: Dār al-‘Ilm li-l-Malāyīn, 1988, 95–110-betlar.
5.Ibn Xallikon.
– Wafayāt al-A’yān, Bayrut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1994, 2-jild, 120–125-betlar.
6.Abu al-Aswad ad-Du'ali faoliyatiga oid rivoyatlar.
– At-Tabariy, Tārīkh ar-Rusul wa al-Mulūk, Bayrut, 1987, 4-jild, 190–200-betlar.
7.Al-Khalil ibn Ahmad al-Farahidi.
– Kitāb al-‘Ayn, Bayrut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 2003, 1-jild, 45–60-betlar.
8.Nasr ibn Asim va Yahya ibn Ya’mar.
– Ibn al-Jazariy, An-Nashr fi al-Qirā’āt al-‘Ashr, Bayrut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1998, 1-jild, 30–40-betlar.
9.Ibn al-Jazariy.
– Ghāyat an-Nihāya fī Tabaqāt al-Qurrā’, Bayrut, 2006, 1-jild, 200–210-betlar.
10.Abu Amr ad-Dani.
– Al-Muqni‘ fī Ma’rifat Marsūm Masāhif Ahl al-Amṣār, Qohira, 1960, 50–75-betlar.
11.Ahmad von Denffer.
– ‘Ulūm al-Qur’ān: An Introduction to the Sciences of the Qur’an, Leicester, 1994, 60–80-betlar.
12.Muhammad Mustafa al-A’zami.
– The History of the Qur'anic Text, Leicester: UK Islamic Academy, 2003, 120–150-betlar.
13.Theodor Noldeke.
– The History of the Qur’an, Leiden: Brill, 2013, 1-jild, 250–270-betlar.
14.Ignaz Goldziher.
– Introduction to Islamic Theology and Law, Princeton University Press, 1981, 180–195-betlar.
15.The World's Writing Systems.
– Daniels, Peter T. va Bright, William (tahrir.), Oxford University Press, 1996, 559–580-betlar.
16.Arabic Script and Its Development.
– Healey, John F., London, 1990, 70–95-betlar.
17.Islamic Calligraphy.
– Blair, Sheila S., Edinburgh University Press, 2006, 30–55-betlar.
18.The Cambridge Companion to the Qur'an.
– McAuliffe, Jane Dammen (tahrir.), Cambridge University Press, 2006, 40–65-betlar.
19.Al-Azhar University nashrlari.
– Qur’on ilmlariga oid ilmiy maqolalar to‘plami, Qohira, turli yillar.
20.Islamic Research Academy.
– Qur’on yozuvi va qiroatiga oid tadqiqotlar, Qohira, 2010–2020.
