NAVOIY KON-METALLURGIYA KOMBINATI ATROFI TUPROQLARIDA KOLLEMBOLALAR FAUNASINI O‘RGANISHDA SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARINING ILMIY VA AMALIY TAJRIBALARI
Keywords:
Sun’iy intellekt, kollembolalar, tuproq faunasi, bioindikator organizmlar, ekologik monitoring, sanoat hududlari.Abstract
Mazkur ilmiy maqolada Navoiy kon-metallurgiya kombinati atrofi tuproqlarida uchraydigan kollembolalar (Collembola) faunasining tarkibi, tarqalish qonuniyatlari va ekologik xususiyatlari chuqur tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi sanoat faoliyati natijasida yuzaga keladigan antropogen omillarning tuproq ekotizimlariga ta’sirini biologik indikator organizmlar kollembolalar misolida baholash hamda ushbu jarayonda sun’iy intellekt texnologiyalarining ilmiy va amaliy imkoniyatlarini aniqlashdan iborat. Shu bilan birga, ularning ekologik omillarga, xususan, og‘ir metallarning to‘planishi va sanoat chiqindilariga yuqori sezgirligi ularni ishonchli bioindikator sifatida qo‘llash imkonini beradi.
Sun’iy intellekt asosidagi yondashuv katta hajmdagi biologik ma’lumotlarni qisqa vaqt ichida tahlil qilish, inson omili bilan bog‘liq xatoliklarni kamaytirish hamda ekologik jarayonlarni modellashtirish imkonini berdi. Nazorat hududlarida esa fauna tarkibi nisbatan boy va barqaror ekanligi aniqlandi.Ushbu tadqiqot ekologiya, tuproq zoologiyasi va bioinformatika yo‘nalishlari kesishmasida amalga oshirilgan bo‘lib, uning natijalari atrof-muhitni muhofaza qilish, sanoat hududlarining ekologik xavfsizligini baholash va barqaror rivojlanish strategiyalarini ishlab chiqishda ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.
References
1.Standard extraction method reference: Tullgren / Berlese funnel protocols for soil microarthropod extraction (klassik metodlar va laboratoriya qo‘llanmalari).
2.Raximov, M. S. (2024). Collembola fauna in soil layers of natural ecosystems of Southern Uzbekistan. (Kashkadarya region study; maqola/ma’ruza).
3.Elmuratova, Z. U. (2024). The fauna of Collembola in soil layers of natural ecosystems - Bio-Conferences / regional proceedings.
4.ResearchGate / regional reports on Collembola distribution in Uzbekistan (Karakalpakstan, Jizzakh, southern regions): Erzhanova D. M., Ishanov A. A., va boshqa mintaqaviy tadqiqotlar - qishloq va tabiiy ekotizimlarda kollembola jamiyatlari haqida hisobotlar va maqolalar.
5.Zhuang, X., et al. (2025). Deep learning method for Collembola identification using macro-image datasets (Springer journal).
6.Fiera, C. (2009). Biodiversity of Collembola in urban soils and their use as bioindicators. Pedobiologia / Applied Soil Ecology. (seminal paper on Collembola as bioindicators).
7.Lopes, B. C. H., et al. (2024). Multixenobiotic response of Collembola to soil contaminants: rapid physiological indicators for monitoring. Environmental Pollution / ScienceDirect.
8.Deep learning detection/classification comparisons (YOLOv8, Faster R-CNN) for Collembola and soil arthropods - (technical evaluations and model performance reports).
