ELEKTROMOBIL CHIQINDI BATAREYALARINI GIDROMETALLURGIK QAYTA ISHLASHDA SUV ISTE’MOLINI KAMAYTIRUVCHI TEXNOLOGIYALAR
Keywords:
elektromobil chiqindi batareyalari, gidrometallurgik qayta ishlash, suv iste’molini kamaytirish, yopiq suv aylanish tizimi, metall ajratish samaradorligi, ekologik barqarorlik, iqtisodiy samaradorlik.Abstract
So‘nggi yillarda elektromobillar sanoatining jadal rivojlanishi natijasida foydalanish muddati tugagan litiy-ion batareyalarning chiqindilari miqdori keskin ortmoqda. Ushbu chiqindilar tarkibida yuqori qiymatli metallar — litiy, kobalt, nikel va marganes mavjud bo‘lib, ularni qayta tiklash atrof-muhitni muhofaza qilish hamda resurslardan oqilona foydalanish nuqtayi nazaridan muhim ahamiyat kasb etadi. Gidrometallurgik qayta ishlash texnologiyalari metallarning ajralish samaradorligi va ekologik xavfsizligi bilan ajralib turadi, biroq bu jarayonlarda suv iste’moli yuqori bo‘lgani sababli ularning barqarorligi cheklangan.Mazkur tadqiqotda elektromobil chiqindi batareyalarini gidrometallurgik qayta ishlashda suv iste’molini kamaytirish hamda yopiq suv aylanish tizimini joriy etish orqali jarayonning ekologik va iqtisodiy samaradorligini oshirish masalasi o‘rganildi. Taklif etilgan texnologik yechim suvni filtrlash, bug‘lanish, ion-almashinish va kondensatsiya jarayonlarini birlashtirgan holda, jarayon suvi sifatini saqlagan holda uni qayta ishlatish imkonini beradi. Shuningdek, tizimda suvning umumiy aylanish koeffitsienti oshirilib, chiqindi suvlar hajmi sezilarli darajada kamaytirildi.Tajriba natijalariga ko‘ra, yopiq suv aylanish tizimi joriy etilgan gidrometallurgik jarayonlarda toza suv sarfi 50–60% gacha qisqardi, metall ajratish samaradorligi esa 95–98% darajada saqlanib qoldi. Natijada suv resurslaridan foydalanish samaradorligi oshdi, chiqindi suvning atrof-muhitga salbiy ta’siri kamaydi va ishlab chiqarish xarajatlari pasaydi. Ushbu yondashuv elektromobil chiqindi batareyalarini qayta ishlashda ekologik barqarorlikni ta’minlash bilan birga iqtisodiy jihatdan foydali, energiya tejamkor texnologiyani ishlab chiqish imkonini beradi.
References
1. Li, J., Wang, G., & Xu, Z. (2023). Hydrometallurgical recycling of spent lithium-ion batteries: Challenges and opportunities for sustainable water management. Journal of Cleaner Production, 427, 139548. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2023.139548
2. Zeng, X., Li, J., & Singh, N. (2022). Recycling of spent lithium-ion batteries: A review on hydrometallurgical process optimization and resource recovery. Waste Management, 145, 215–228. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2022.02.012
3. Chen, X., Zhou, T., & Zhang, Y. (2021). Closed-loop water recycling in hydrometallurgical leaching systems for battery waste treatment. Hydrometallurgy, 205, 105731. https://doi.org/10.1016/j.hydromet.2021.105731
4. Deng, D., Chen, J., & Liu, F. (2020). Eco-efficient hydrometallurgical process for lithium-ion battery recycling with reduced water footprint. Resources, Conservation and Recycling, 162, 105043. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2020.105043
5. Zhang, T., He, Y., & Ma, L. (2019). Leaching kinetics and resource recovery from spent LIBs using environmentally friendly reagents. Separation and Purification Technology, 222, 346–355. https://doi.org/10.1016/j.seppur.2019.04.015
6. International Energy Agency (IEA). (2024). Global EV outlook 2024: Battery supply chain and recycling trends. Paris: IEA Publications.
7. O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi. (2023). Yashil iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi – 2030. Toshkent.
8. Safarov, A. B., & Abdurahmonov, M. T. (2022). Litiy-ion batareyalar chiqindilarini qayta ishlashning texnologik asoslari. Energetika va transport jurnali, 4(22), 45–53.
9. United Nations Environment Programme (UNEP). (2021). Resource efficiency and circular economy in battery recycling. Geneva: UNEP Publications.
10. Wang, Y., Sun, L., & Li, Q. (2023). Hydrometallurgical recovery of cobalt, nickel, and lithium with minimized wastewater discharge. Journal of Environmental Chemical Engineering, 11(5), 109732. https://doi.org/10.1016/j.jece.2023.109732