SUNʼIY INTELLEKT ATAMALARIDA METAFORIK NOMINATSIYA MEXANIZMI VA UNI OʻZBEK TILIGA OʻTKAZISH MUAMMOLARI

Authors

  • Solijonova Mahbubaxon Boʻriboy qizi Andijon davlat universiteti filologiya fakulteti xorijiy tillar filologiyasi kafedrasi mustaqil izlanuvchisi ORCID iD: 0009-0000-0618-9172 E-mail: makhbuba.solijanova@gmail.com; tel.: +998 33 555 18 10 Author

Keywords:

metaforik nominatsiya, konseptual metafora, manba soha, antropomorfizm, terminologik ekvivalentlik, metafora barqarorligi.

Abstract

Tadqiqotning maqsadi sunʼiy intellekt sohasi atamalaridagi metaforik nominatsiya mexanizmini aniqlash va uning oʻzbek tiliga oʻtkazilishidagi muammolarni ochib berishdan iborat. Usul sifatida G.Lakoff va M.Johnsonning konseptual metafora nazariyasiga tayangan komponent tahlili hamda 2 275 000 soʻzlik ikki tilli korpus materialidagi miqdoriy tahlil qoʻllanildi. Tahlil natijasida 150 ta yadro atamadan 74 tasi, yaʼni 49,3 foizi metaforik asosga ega ekani aniqlandi va toʻrtta manba konseptual soha ajratildi: inson bilishi, jismoniy makon, biologiya hamda tibbiyot. Oʻzbek tiliga oʻtkazishda metaforik asos atamalarning 43,2 foizida toʻliq, 31,1 foizida qisman saqlanadi, 25,7 foizida esa butunlay yoʻqoladi. Tadqiqot davomida metafora barqarorligi spektri tushunchasi taklif etildi — bu koʻrsatkich metaforik asosning maqsad tilida chidamlilik darajasini ifodalaydi. Xulosa shundan iboratki, metaforik atamalarni oʻtkazishda yagona universal strategiya emas, metafora turiga bogʻliq differensiallashgan yondashuv qoʻllanilishi lozim.

References

1. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By. – Chicago: University of Chicago Press, 1980. – 242 p.

2. Temmerman R. Towards New Ways of Terminology Description: The Sociocognitive Approach. – Amsterdam: John Benjamins, 2000. – 258 p.

3. Wüster E. Einführung in die allgemeine Terminologielehre und terminologische Lexikographie. 3. Aufl. – Bonn: Romanistischer Verlag, 1991. – 215 S.

4. Steen G. The Contemporary Theory of Metaphor – Now New and Improved! // Review of Cognitive Linguistics. – 2011. – Vol. 9, № 1. – P. 26–64.

5. Landis J.R., Koch G.G. The Measurement of Observer Agreement for Categorical Data // Biometrics. – 1977. – Vol. 33, № 1. – P. 159–174.

6. Ji Z., Lee N., Frieske R. et al. Survey of Hallucination in Natural Language Generation // ACM Computing Surveys. – 2023. – Vol. 55, № 12. – P. 1–38.

7. Nida E.A. Toward a Science of Translating. – Leiden: Brill, 1964. – 331 p.

8. Faber P. (Ed.) A Cognitive Linguistics View of Terminology and Specialized Language. – Berlin; Boston: De Gruyter Mouton, 2012. – 320 p.

9. Geeraerts D. Theories of Lexical Semantics. – Oxford: Oxford University Press, 2010. – 341 p.

10. Newmark P. A Textbook of Translation. – London: Prentice Hall, 1988. – 292 p.

11. Gabriel I. Artificial Intelligence, Values, and Alignment // Minds and Machines. – 2020. – Vol. 30. – P. 411–437.

12. Vaswani A., Shazeer N., Parmar N. et al. Attention is All You Need // Advances in Neural Information Processing Systems. – 2017. – Vol. 30. – P. 5998–6008.

13. Begmatov E.A. Oʻzbek terminologiyasi asoslari. – Toshkent: Fan, 2001. – 246 b.

14. Mahmudov N. Oʻzbek tilshunosligining nazariy masalalari. – Toshkent: Fan, 2012. – 248 b.

15. ISO/IEC 22989:2022. Information technology – Artificial intelligence – Artificial intelligence concepts and terminology. – Geneva: ISO, 2022. – 62 p.

Downloads

Published

2026-09-13