MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALRDA NUTQ RIVOJLANISHING PSIXOLINGVISTIK ASOSLARI
Keywords:
nutq rivoji, muloqot, psixolingvistika, bola nutqi, pedagogik yondashuvAbstract
Mazkur ilmiy maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarning og‘zaki nutqining shakllanishi va rivojlanish jarayoni chuqur tahlil qilinadi. Nutq bu — bolaning jamiyat bilan o‘zaro aloqasi, fikr bildirish vositasi va shaxs sifatida rivojlanishining muhim ko‘rsatkichidir. Maktabgacha davrda nutq faolligini shakllantirish bolaning kognitiv (idrokiy), emotsional va ijtimoiy rivojlanishiga bevosita ta’sir qiladi.
Psixolingvistik yondashuvlar nuqtai nazaridan qaralganda, og‘zaki nutq — bu nafaqat til birliklarini o‘zlashtirish, balki u orqali fikrlarni tuzish, tushunish va muomala qilish jarayonidir. L.S. Vygotskiy ta’kidlaganidek, til va nutq bolaning tafakkuri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, til tafakkur vositasiga aylanadi. A.R. Luriya esa nutqni bola miyasining faoliyatiga oid asosiy omil sifatida ko‘radi — ya’ni, nutq orqali bola o‘z xatti-harakatlarini boshqaradi va muomala qiladi.
Maqolada ushbu nazariy asoslar bilan birga, bolalar nutqining rivojiga ta’sir etuvchi amaliy omillar ham ochib beriladi. Jumladan, oila muhitining sifati, tarbiyachining nutqiy muloqot uslublari, guruhdagi emotsional-psixologik muhit, multimodal ta’lim vositalari (masalan: rasm, audiotrek, ertaklar va badiiy matnlar) bilan ishlash usullari yoritiladi.
Ushbu maqola til va tafakkur o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni yoritadi, shuningdek, pedagog va ota-onalar uchun maktabgacha yoshdagi bolalarning og‘zaki nutq ongli rivojlantirish bo‘yicha zamonaviy ilmiy-nazariy va amaliy asosli yo‘riqnomadir.
References
1. Vygotskiy L.S. Myshlenie i rech [Tafakkur va nutq]. – Moskva: Nauka, 1934.
2. Luriya A.R. Psixologik tadqiqotlarda nutqning roli. – Moskva: Pedagogika, 1975.
3. Bruner J. Child’s Talk: Learning to Use Language. – Oxford University Press, 1983.
4. Chomsky N. Language and Mind. – Cambridge University Press, 2006.
5. Rahmatova Sh. Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqining rivojlanishi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2022.
6. Yunusova Z. Nutqiy rivojlanish asoslari. – Toshkent: Fan va Texnologiya, 2021.
7. Hamidova N. Og‘zaki ifoda va muloqot metodikasi. – Andijon: Barkamol Avlod, 2020.
8. Bekchanova D. Maktabgacha ta’lim psixologiyasi. – Toshkent: Yangi Asr Avlodi, 2019.
9. Norqulova M. Bolalar bilan nutqiy muloqot madaniyati. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2020.
10. Xaydarova M., Qodirova D. Bolalarda muloqot va o‘zaro munosabat madaniyati. – Namangan: Ziyo, 2021.
11. UNESCO. Early Childhood Care and Education: Global Report, 2022.
12. O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligining tavsiyaviy metodik materiallari, 2023.
13. Ommaviy axborot vositalari, ilmiy maqolalar va internet resurslari (Google Scholar, ResearchGate, ERIC).
